Dijital Platform Çalışanlarının Hukuki Statüsü
Dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte ulaşım, teslimat, temizlik, yazılım, tasarım ve benzeri birçok hizmet dijital platformlar üzerinden sunulmaya başlanmıştır. Bu gelişme, platformlar aracılığıyla çalışan kişilerin hukuki statüsünün belirlenmesini önemli bir sorun hâline getirmiştir.
Dijital platform çalışanlarının işçi mi, bağımsız çalışan mı yoksa başka bir sözleşme kapsamında mı faaliyet gösterdiği her platform ve çalışma ilişkisi bakımından ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Platform sözleşmesinde kişinin “bağımsız çalışan”, “iş ortağı” veya “girişimci” olarak tanımlanması tek başına belirleyici değildir. Esas olan, taraflar arasındaki ilişkinin fiilen nasıl yürütüldüğüdür.
Dijital İş Platformu Nedir?
Dijital iş platformları, hizmet talep eden kullanıcılarla hizmet sunan çalışanları internet sitesi veya mobil uygulama üzerinden bir araya getiren sistemlerdir.
Bu ilişkide genel olarak üç taraf bulunmaktadır:
- Hizmeti talep eden kullanıcı,
- Hizmeti yerine getiren çalışan,
- Tarafları bir araya getiren dijital platform.
Bazı platformlar yalnızca kullanıcı ile çalışan arasında aracılık yapar. Bazıları ise ücretin belirlenmesi, işin dağıtılması, performansın ölçülmesi ve çalışanın sistemden çıkarılması gibi süreçlerde doğrudan etkili olur.
Platformun işin yürütülmesi üzerindeki etkisi arttıkça, çalışan ile platform arasındaki ilişkinin iş sözleşmesi olarak değerlendirilme ihtimali de güçlenebilir.
Dijital Platform Çalışanları İşçi midir?
Dijital platform çalışanlarının tamamının doğrudan işçi veya bağımsız çalışan olarak kabul edilmesi mümkün değildir.
Hukuki statü belirlenirken sözleşmede kullanılan ifadelerden çok şu hususlara bakılmalıdır:
- Ücreti kimin belirlediği,
- Çalışanın işi reddetme imkânı,
- İşin nasıl ve kim tarafından dağıtıldığı,
- Platformun denetim ve talimat yetkisi,
- Çalışanın başka platformlarda çalışıp çalışamadığı,
- Performans puanlarının yaptırıma bağlanıp bağlanmadığı,
- Çalışanın kendi müşteri çevresini oluşturup oluşturamadığı.
Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesi uyarınca sözleşmenin adı değil, tarafların gerçek ve ortak iradesi dikkate alınır. Bu nedenle platformun kendisini aracı, çalışanı ise bağımsız hizmet sağlayıcı olarak tanımlaması her durumda hukuki sonucu belirlemez.
Platformun Yalnızca Aracı Olması
Platform yalnızca kullanıcı ile bağımsız çalışanı bir araya getiriyor ve işin yürütülmesine doğrudan müdahale etmiyorsa aracılık ilişkisinden söz edilebilir.
Çalışanın;
- Kendi ücretini belirleyebilmesi,
- Kullanıcıyla pazarlık yapabilmesi,
- İş yapıp yapmamaya serbestçe karar verebilmesi,
- Birden fazla müşteri veya platform için çalışabilmesi,
- İşin yürütülme yöntemini kendisinin belirlemesi,
platformun yalnızca aracı olduğu yönündeki değerlendirmeyi güçlendirebilir.
Bu durumda taraflar arasındaki ilişki, somut olayın özelliklerine göre simsarlık, acentelik, komisyonculuk, vekâlet veya başka bir iş görme sözleşmesi kapsamında değerlendirilebilir.
Platformun İşin Yürütümünü Belirlemesi
Platformun yalnızca aracılık yapmayıp hizmetin sunulmasını organize ettiği durumlarda farklı bir hukuki değerlendirme yapılması gerekir.
Platformun;
- Ücreti veya ücretin üst sınırını belirlemesi,
- İşleri çalışanlara otomatik olarak dağıtması,
- Çalışma koşullarını belirlemesi,
- Çalışanın konumunu ve performansını izlemesi,
- Düşük puan nedeniyle yaptırım uygulaması,
- Çalışanı sistemden çıkarabilmesi,
işin yürütülmesi üzerinde belirleyici bir denetime sahip olduğunu gösterebilir.
Bu tür durumlarda platform ile çalışan arasındaki ilişkinin iş sözleşmesi niteliğinde olup olmadığı incelenmelidir.
İş Sözleşmesinin Temel Unsurları
İş Kanunu’nun 8. maddesi çerçevesinde iş sözleşmesinin temel unsurları iş görme, ücret ve bağımlılıktır.
İş Görme
Platform çalışanı taşıma, teslimat, temizlik, çeviri, tasarım veya yazılım gibi bir hizmeti yerine getirerek emek sunar.
İşin çalışan tarafından şahsen yapılmasının zorunlu olması, iş sözleşmesi yönünde bir gösterge olabilir. Ancak bu unsur tek başına yeterli değildir. Çünkü vekâlet sözleşmelerinde de işin şahsen yerine getirilmesi söz konusu olabilir.
Ücret
Ücret, iş sözleşmesinin zorunlu unsurlarından biridir. Bununla birlikte ücretin bulunması tek başına işçi statüsünü ortaya koymaz.
Platformlarda ücret;
- Platform tarafından sabitlenebilir,
- Algoritma aracılığıyla belirlenebilir,
- Kullanıcı ile çalışan arasında kararlaştırılabilir,
- Kullanıcıdan platform tarafından tahsil edilerek çalışana aktarılabilir.
Ücretin kim tarafından ödendiğinden çok, çalışanın ücret üzerinde gerçek bir pazarlık gücünün bulunup bulunmadığı önemlidir.
Bağımlılık
İş sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden ayıran temel unsur bağımlılıktır.
Bağımlılık; ekonomik, teknik ve kişisel-hukuki bağımlılık şeklinde ortaya çıkabilir.
Ekonomik Bağımlılık
Çalışanın gelirinin önemli bir bölümünü aynı platformdan elde etmesi ekonomik bağımlılık göstergesi olabilir.
Ücretin platform tarafından belirlenmesi, kullanıcılara doğrudan ulaşma imkânının bulunmaması ve rakip platformlarda çalışmanın sınırlandırılması da ekonomik bağımlılığın değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.
Ancak ekonomik bağımlılık tek başına iş sözleşmesinin varlığı için yeterli değildir.
Teknik Bağımlılık
Dijital platform çalışmalarında işin gerçekleştirilmesini sağlayan temel altyapı çoğu zaman platformun yazılımı, algoritması ve veri sistemidir.
Çalışanın işlere yalnızca uygulama üzerinden ulaşması, konumunun takip edilmesi ve işlerin algoritma aracılığıyla dağıtılması teknik bağımlılığa işaret edebilir.
Bununla birlikte teknik bağımlılık da tek başına işçi statüsünü ortaya koymaz.
Kişisel ve Hukuki Bağımlılık
Kişisel-hukuki bağımlılık, çalışanın platformun yönetim ve denetimi altında faaliyet göstermesidir.
Platformun çalışma saatlerini belirlemesi, işi reddeden çalışana yaptırım uygulaması, performans puanlarını esas alarak hesabı sınırlandırması veya çalışanı sistemden çıkarması bağımlılık göstergesi olabilir.
Özellikle çalışanın görünüşte işi reddetme hakkı bulunmasına rağmen reddetme sonucunda daha az iş alması veya hesabının kısıtlanması, çalışma özgürlüğünün fiilen sınırlı olduğunu gösterebilir.
Algoritma ile Otomatik Eşleştirme
Dijital platformlarda talimatlar her zaman doğrudan bir yönetici tarafından verilmez. İş dağıtımı, ücretlendirme, performans değerlendirmesi ve yaptırımlar yazılımlar üzerinden gerçekleştirilebilir.
Talimatların algoritma aracılığıyla verilmesi, platformun yönetim yetkisini ortadan kaldırmaz. Önemli olan, çalışanın işin yürütülmesi üzerinde ne kadar karar verme özgürlüğüne sahip olduğudur.
Hukuki Statü Nasıl Belirlenir?
Dijital platform çalışanının hukuki statüsünü belirlemek için çalışma ilişkisi bir bütün olarak incelenmelidir.
Özellikle şu sorular önem taşır:
- Çalışan ücreti belirleyebiliyor mu?
- İşleri serbestçe reddedebiliyor mu?
- Platform çalışma biçimine müdahale ediyor mu?
- Performans sürekli olarak denetleniyor mu?
- Çalışan başka platformlarda çalışabiliyor mu?
- Platform çalışanı sistemden çıkarabiliyor mu?
- Çalışma ilişkisi belirli bir süre devam ediyor mu?
Bu unsurların hiçbiri tek başına kesin sonuç doğurmaz. Hukuki statü, somut olayın bütün özellikleri dikkate alınarak belirlenir.
Sonuç
Dijital platform çalışanlarının hukuki statüsü, platform sözleşmesinde kullanılan ifadelerle değil, çalışma ilişkisinin gerçek özellikleriyle belirlenmelidir.
Platform yalnızca kullanıcı ile çalışanı bir araya getiriyorsa aracılık ilişkisinden söz edilebilir. Buna karşılık platform ücret, iş dağıtımı, performans, çalışma yöntemi ve yaptırımlar üzerinde belirleyici bir yetkiye sahipse iş sözleşmesinin varlığı gündeme gelebilir.
İş görme ve ücret unsurları önemli olmakla birlikte, temel ölçüt bağımlılık ilişkisidir. Ekonomik, teknik ve kişisel-hukuki bağımlılık unsurları çalışma süresi ve platformun organizasyon yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Her platform ve çalışma modeli farklı olduğundan, dijital platform çalışanlarının hukuki statüsü her somut olay bakımından ayrı ayrı incelenmelidir.
Hak kaybı yaşamamak ve güncel hukuki durum hakkında ayrıntılı bilgi almak için Taşdemir & Demir Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.